CAPM là gì? Dựng mốc lợi suất từ Beta #43

Nội dung này phục vụ mục đích giáo dục, không phải lời khuyên đầu tư hoặc tín hiệu giao dịch.

Trả lời ngắn: CAPM (Mô hình Định giá Tài sản Vốn) là mô hình một yếu tố ước tính lợi suất kỳ vọng hoặc lợi suất yêu cầu của tài sản từ lãi suất phi rủi ro, Beta và phần bù rủi ro thị trường. Đây là mốc có điều kiện theo giả định, không phải dự báo hay lời hứa lợi nhuận.

Đọc xong, bạn sẽ hiểu:

• Ba đầu vào của CAPM đến từ đâu và phải khớp nhau thế nào.
• Cách tính mốc 10,2% cho case giả định C43-A.
• Vì sao một điểm nằm trên đường CAPM chưa phải tín hiệu mua.

1. CAPM là gì? Một mốc kỳ vọng, không phải lời hứa

Hình dung bạn thuê một quầy bán ô. Chủ chợ lấy một khoản phí nền, rồi cộng phụ phí theo mức quầy bị ảnh hưởng khi cả khu chợ gặp mưa lớn. Ví dụ này chỉ giúp thấy cấu trúc “nền + phần bù theo mức tiếp xúc”; tài sản tất nhiên không phải cái ô.

Trong CAPM, lãi suất phi rủi ro (Rf) là mức nền giả định phù hợp với kỳ đo và tiền tệ. “Phi rủi ro” là nhãn của đầu vào mô hình, không có nghĩa mọi trái phiếu chính phủ ở mọi nước đều tuyệt đối an toàn. Beta (β) đo độ nhạy của lợi suất tài sản với lợi suất thị trường trong mẫu: Beta 1,2 nghĩa tài sản có độ nhạy 1,2 lần so với biến động thị trường trong mô hình đã chọn, chứ không nghĩa giá chắc chắn tăng 1,2%.

Phần bù rủi ro thị trường là E(Rm)−Rf: phần lợi suất tăng thêm mà mô hình gán cho việc chịu rủi ro thị trường thay vì đứng ở mức nền. CAPM chỉ định giá rủi ro hệ thống, tức phần rủi ro đi cùng thị trường và khó loại bằng đa dạng hóa. CFA Institute mô tả CAPM là mô hình đơn giản ước tính lợi suất tài sản chỉ dựa trên systematic risk (CFA Institute — Portfolio Risk and Return: Part II).

Kết quả là lợi suất kỳ vọng/yêu cầu: một mốc có điều kiện của mô hình. Nó khác lợi suất thực tế đã xảy ra và khác dự báo riêng của nhà phân tích. Security Market Line (SML) là đường nối Beta với mốc lợi suất CAPM. Với giả định Rf=3% và thị trường kỳ vọng 9%, đường đi qua ba điểm:

• β=0 → 3,0%.
• β=1,0 → 9,0%.
• β=1,2 → 10,2%.

Hình 1 — Ba điểm trên cùng SML cho thấy Beta đổi thì mốc lợi suất đổi, khi hai đầu vào còn lại giữ nguyên.

2. Ba đầu vào và phép tính C43-A

Công thức CAPM:

E(Ri) = Rf + βi × [E(Rm) − Rf]

Trong đó E(Ri) là mốc lợi suất của tài sản i; E(Rm) là lợi suất kỳ vọng của market proxy, tức chỉ số hoặc danh mục được chọn để đại diện thị trường. CFA Institute trình bày cùng công thức và nhấn mạnh quan hệ giữa expected return với Beta (CFA Institute — Portfolio Risk and Return: Part II).

Case C43-A dùng toàn bộ số giả định theo năm, không phải dữ liệu thị trường hiện hành:

• Rf = 3,0%/năm.
• E(Rm) = 9,0%/năm.
• β = 1,2.

Trước hết, phần bù thị trường:

E(Rm) − Rf = 9,0% − 3,0% = 6,0%

Phần bù riêng của tài sản theo Beta:

β × [E(Rm)−Rf] = 1,2 × 6,0% = 7,2%

Cuối cùng:

E(Ri) = 3,0% + 7,2% = 10,2%/năm

Nói nôm na: 3% là nền, 7,2% là phần bù theo mức tiếp xúc thị trường, tổng mốc là 10,2%. Đây không phải câu “tài sản sẽ lời 10,2%”. Nó chỉ nói: nếu chấp nhận ba đầu vào và giả định CAPM, mô hình đặt mốc ở 10,2%.

Ba con số phải cùng hợp đồng. Không lấy Rf ba tháng, E(Rm) theo năm rồi cắm Beta tuần vào một phép tính. Cũng không trộn lãi suất USD với lợi suất VND mà không xử lý tiền tệ. NYU Stern liệt kê ba đầu vào thực hành của CAPM là risk-free rate, market risk premium và Beta (NYU Stern — Risk and Return).

Hình 2 — Case C43-A tách rõ mức nền 3% và phần bù 7,2% trước khi cộng thành 10,2%.

3. Đường SML nói gì — và không nói gì

SML có hệ số góc bằng phần bù rủi ro thị trường. Với Rf=3% và phần bù 6%, giữ mọi thứ khác nguyên:

Beta cao hơn làm mốc cao hơn trong đúng mô hình này vì tài sản mang nhiều rủi ro hệ thống hơn. Nó không bảo đảm tài sản Beta cao sẽ sinh lời cao trong kỳ tới. Google Sheets mô tả SLOPE(data_y,data_x) là hệ số góc hồi quy (Google Sheets — SLOPE); đó là một cách ước lượng Beta đã học ở Beta #41, không phải một con số bất biến.

Giả sử một dự báo cho C43-A là 12%. Chênh so với mốc CAPM:

12,0% − 10,2% = +1,8 điểm %

Điểm này nằm trên SML theo bộ giả định đã chọn. Ta chỉ được nói dự báo cao hơn mốc CAPM 1,8 điểm %. Không được nhảy thẳng sang “định giá rẻ” hoặc “hợp để mua”. Dự báo 12% có thể sai; Beta có thể nhiễu; chỉ số đại diện thị trường có thể không khớp; chi phí và rủi ro riêng chưa xuất hiện trong phép tính.

Cũng thử đổi phần bù thị trường từ 6% xuống 4%, giữ Rf=3% và β=1,2:

CAPM = 3% + 1,2×4% = 7,8%

Mốc rơi từ 10,2% xuống 7,8% dù tài sản không đổi. Thao tác thử đổi đầu vào như vậy gọi là sensitivity, tức kiểm độ nhạy của kết luận.

CAPM còn dựa trên nhiều giả định gọn hóa thực tế: nhà đầu tư được mô tả khá đồng nhất, thị trường/đầu vào có thể quan sát và rủi ro được nén vào một yếu tố Beta. CFA Research Foundation nhấn mạnh CAPM là khung cho expected return theo systematic risk và Beta thị trường (CFA Research Foundation — Investment Model Validation). Rủi ro mô hình là khả năng mô hình hoặc giả định không khớp thế giới thật.

Hình 3 — Khoảng cách +1,8 điểm % là chênh so mô hình; nó không tự biến thành tín hiệu giao dịch.

4. Bảy cổng trước khi dùng CAPM

Đừng cắm ba số vào ô rồi tin ngay. Đi qua bảy cổng:

1. Mục đích: cần mốc lợi suất yêu cầu, benchmark hiệu suất hay bài tập? CAPM không thay dự báo dòng tiền hoặc quyết định phân bổ.
2. Kỳ và tiền tệ: Rf, market premium và kết quả có cùng năm/tháng, danh nghĩa/thực và cùng tiền tệ không?
3. Lãi suất nền: nguồn, ngày chốt và kỳ hạn có phù hợp không? “Government” không tự động đồng nghĩa không rủi ro.
4. Market proxy: chỉ số nào đại diện thị trường? Chỉ số ngành hẹp không giống danh mục thị trường rộng.
5. Beta: ước lượng bằng tần suất, cửa sổ và benchmark nào? Có điểm lệch hoặc thay đổi chế độ không?
6. Độ nhạy: Beta/premium đổi hợp lý có làm mốc hoặc kết luận đổi mạnh không?
7. Ranh giới quyết định: còn thiếu phí, thanh khoản, drawdown, rủi ro đuôi, kiểm định ngoài mẫu và bối cảnh danh mục nào?

Dừng nếu không khai báo được market proxy, nếu đầu vào khác kỳ/tiền tệ, hoặc nếu đổi nhẹ Beta/premium làm kết luận đảo chiều. Cũng dừng khi ai đó dùng CAPM như bằng chứng duy nhất để gọi mua/bán. Mô hình là cái thước; cái thước lệch hoặc đo sai vật thì con số nhiều chữ số thập phân vẫn sai như thường.

5. Google Sheets 15 phút và CAPM Card đã điền

Dùng Google Sheets miễn phí, dữ liệu giả và chưa dùng tiền thật. Tạo các ô: B2=3% (Rf), B3=9% (E(Rm)), B4=1,2 (Beta), B5=12% (dự báo giả).

1. B6=B3-B2 → phần bù 6,0%.
2. B7=B2+B4*B6 → mốc CAPM 10,2%.
3. B8=B5-B7 → khoảng cách +1,8 điểm %.
4. Nhập Beta 0,6; 1,0; 1,4 ở D2:D4.
5. Tại E2, nhập =$B$2+D2*$B$6, kéo xuống → 6,6%; 9,0%; 11,4%.
6. Đổi premium thành 4%; xác nhận mốc của Beta 1,2 thành 7,8%.

Google hướng dẫn công thức trong Sheets bắt đầu bằng dấu bằng và có thể dùng để tự động tính (Google Sheets — Add formulas & functions). Mục tiêu bài tập là bắt lỗi đơn vị và kiểm độ nhạy, không săn một con số “đẹp”.

Mẫu đối chiếu CAPM Card

Hình 4 — CAPM Card ghi cả nguồn yếu và điểm dừng, không chỉ khoe kết quả 10,2%.

6. Tổng kết và sang Efficient Frontier

Năm ý chính

• CAPM tạo mốc lợi suất có điều kiện từ Rf, Beta và phần bù thị trường.
• Case C43-A cho 3% + 1,2×6% = 10,2%, không phải lời hứa lợi nhuận.
• SML nối Beta với mốc CAPM; điểm lệch khỏi đường chưa phải tín hiệu mua/bán.
• Kỳ, tiền tệ, market proxy và cách ước lượng Beta phải được khai báo.
• Sensitivity và điểm dừng quan trọng hơn việc kéo dài số thập phân.

Câu hỏi tự kiểm tra

• Vì sao CAPM 10,2% không phải dự báo tài sản sẽ lời 10,2%?
• Với Rf=3%, premium 6%, Beta 0,6, mốc CAPM bằng bao nhiêu?
• Dự báo 12% nằm trên mốc 10,2% cho phép kết luận gì?
• Khi nào CAPM Card phải ghi DỪNG?

Gợi ý đáp án

Xem gợi ý câu 1

Đó là mốc có điều kiện của mô hình dựa trên ba đầu vào giả định, không phải lợi suất thực tế chắc chắn. Xem lại mục 1.

Xem gợi ý câu 2

Mốc bằng `3%+0,6×6%=6,6%`. Xem lại mục 3.

Xem gợi ý câu 3

Chỉ kết luận dự báo cao hơn mốc CAPM `1,8 điểm %` theo bộ giả định; chưa được gọi mua/bán. Xem lại mục 3.

Xem gợi ý câu 4

Dừng khi thiếu hợp đồng đầu vào, trộn kỳ/tiền tệ hoặc sensitivity làm kết luận yếu/đảo chiều. Xem lại mục 4.

Thuật ngữ cần nhớ

Nguồn tham khảo

• CFA Institute — Portfolio Risk and Return: Part II
• CFA Research Foundation — Investment Model Validation
• NYU Stern — Risk and Return
• Google Sheets — SLOPE
• Google Sheets — Add formulas & functions

Quay lại Alpha #42 nếu cần xem cách so lợi suất thực tế với mốc CAPM. Tiếp tục Efficient Frontier #44 để chuyển từ một tài sản sang tập hợp danh mục; hoặc về Quantitative Finance Zero to Hero.

Nội dung này phục vụ mục đích giáo dục, không phải lời khuyên đầu tư hoặc tín hiệu giao dịch. Mọi thị trường đều có rủi ro mất vốn.