Trader thắng và Trader thua khác nhau ở đâu? #2

Nội dung này phục vụ mục đích giáo dục, không phải lời khuyên đầu tư hoặc tín hiệu giao dịch.

Trả lời ngắn: Khác biệt đáng học giữa trader thắng và trader thua không nằm ở một phẩm chất cố định. Nó nằm ở quy trình được lặp lại: viết quy tắc trước, giữ giới hạn khi hành động và đánh giá đủ mẫu sau đó. Một kết quả lãi/lỗ riêng lẻ không chứng minh năng lực hay dự báo tương lai.

Đọc xong, bạn sẽ hiểu:

• Vì sao không nên gọi một người là “trader thắng” chỉ từ ảnh lãi/lỗ.
• Cách so hai quy trình ở ba giai đoạn trước, trong và sau quyết định.
• Cách chấm năm tình huống giả lập trong 15 phút, chưa dùng tiền thật.

1. “Trader thắng” và “trader thua” có phải hai kiểu người?

a. Một nhãn kết quả không phải bản sắc

Trader là người thực hiện giao dịch. Có lãi trong một giai đoạn không biến ai thành “kiểu người chiến thắng” vĩnh viễn.

Muốn so kết quả, phải khóa cửa sổ quan sát: khoảng thời gian hoặc số quyết định chọn trước để đánh giá. Trader có thể lãi trong 10 quyết định đầu nhưng lỗ trong 10 quyết định sau. Chỉ chọn đoạn đẹp sẽ làm lệch phép so sánh.

Ảnh kết quả lãi/lỗ chỉ cho thấy tiền tăng hoặc giảm trong một cửa sổ. Nó không cho biết:

• quy tắc có tồn tại trước hành động hay được viết lại sau đó;
• giới hạn rủi ro có được giữ hay không;
• chi phí giao dịch đã được tính chưa;
• dữ liệu là toàn bộ mẫu hay chỉ là phần được chọn để khoe.

b. Điểm một bài kiểm tra không nói hết cách học

Học sinh đạt điểm cao một bài có thể hiểu bài hoặc gặp đúng phần đã ôn. Muốn đánh giá cách học, cần xem nhiều bài và cách chuẩn bị.

Trading có bất định giá và rủi ro tiền thật, khác bài kiểm tra. Ví dụ chỉ giúp thấy một kết quả không đủ làm nhãn năng lực.

Nghiên cứu theo dõi 80 người giao dịch trong ngày không tìm thấy một “hồ sơ tính cách trader” duy nhất (Lo, Repin và Steenbarger, NBER/AER). Mẫu nghiên cứu nhỏ và không đại diện mọi thị trường, nhưng nó nhắc ta nhìn hành vi thay vì tự dán nhãn.

Kết quả tốt không có nghĩa luôn đúng; kết quả xấu không có nghĩa thiếu bản lĩnh. Hãy so quy trình: chuỗi bước trước, trong và sau quyết định.

Hình 1 — Một kết quả không biến trader thành một kiểu người cố định.

2. Khác biệt đáng đo nằm ở trước, trong và sau quyết định

a. Trước quyết định: có điều gì để đối chiếu?

Quy tắc là điều kiện viết trước và kiểm lại được. “Thấy đẹp thì vào” quá mơ hồ để đối chiếu.

Một quy trình rõ thường trả lời được:

• điều kiện nào cho phép hành động;
• giới hạn rủi ro, tức mức tổn thất tối đa đặt trước, là bao nhiêu;
• điều kiện nào buộc đứng ngoài;
• thông tin nào khiến kế hoạch không còn hợp lệ.

b. Trong quyết định: giữ hay sửa theo kết quả gần nhất?

Hai trader dùng kế hoạch giả lập với giới hạn 100 đơn vị. A giữ 100 sau một quyết định lời; B tăng lên 300 vì nghĩ mình “đang vào guồng”.

Ta chưa thể nói A sẽ thắng hay B sẽ thua ở quyết định kế tiếp. Ta chỉ biết B đã đổi giới hạn theo kết quả gần nhất, còn A giữ quy tắc đã viết.

Nghiên cứu về trader cá nhân trong thị trường ngoại hối (Forex) ghi nhận kết quả quá khứ không dự báo thành công tương lai trong mẫu. Dù vậy, trader tăng quy mô và số lần giao dịch sau giai đoạn có lãi; hiệu ứng mạnh hơn ở người mới (Ben-David, Birru và Prokopenya, NBER). Đây không phải bằng chứng mọi lần tăng quy mô có cùng nguyên nhân.

c. Sau quyết định: đánh giá cách làm trước khi chấm tiền

Trước hết so kế hoạch với hành động, sau đó mới xem kết quả lãi/lỗ.

Hình 2 — Quy trình có thể kiểm lại ở từng giai đoạn, còn nhãn tính cách thì không.

Một nghiên cứu về trader chuyên nghiệp tại sàn giao dịch trực tiếp đã xem hợp đồng tương lai, tức thỏa thuận mua bán theo mức giá xác định cho thời điểm sau. Việc bám quy tắc đóng lệnh theo giá hoặc thời gian đặt trước có liên hệ với thành công về sau (Locke và Mann, Journal of Financial Economics). Bối cảnh này khác trader cá nhân trực tuyến; mối liên hệ không chứng minh nhân quả.

3. Bốn hiểu lầm khi so trader thắng với trader thua

a. Tỷ lệ lệnh thắng cao nghĩa là quy trình tốt

Tỷ lệ lệnh thắng là số lệnh thắng chia tổng số lệnh trong một mẫu. Tỷ lệ cao chưa nói kích thước lời/lỗ và chi phí; bài kỳ vọng giao dịch sẽ giải thích tiếp.

b. Kỷ luật cứu được mọi chiến lược

Trong bài này, kỷ luật là mức bám quy tắc viết trước, không phải phẩm chất đạo đức. Lợi thế là bộ quy tắc có kỳ vọng thuận lợi sau đủ quan sát. Thực hiện đều một chiến lược chưa có lợi thế không tự tạo ra lợi thế.

c. Trader chuyên nghiệp không có cảm xúc

Người có kinh nghiệm vẫn có thể lo, bực hoặc hưng phấn. Điểm đo được là họ có đổi quy mô, nới mức đóng lệnh đã viết trước hoặc hành động ngoài quy tắc hay không.

d. Kết quả quá khứ bảo đảm kết quả tới

Câu đoán chắc là: “Người này đang lời nên cách làm chắc đúng.” Câu có điều kiện hợp lý hơn là: “Nếu quy tắc, rủi ro và mẫu đều đủ, ta mới đánh giá được quy trình; kết quả tương lai vẫn không chắc.”

Nếu chỉ có ảnh lãi/lỗ, hãy nhận sai thẳng: tôi chưa biết quy trình tốt hay xấu.

4. Danh sách kiểm tra: so quy trình, không so cái tôi

Trước quyết định

• Quy tắc có được viết trước và kiểm lại được không?
• Giới hạn rủi ro có con số rõ không?
• Điều kiện đứng ngoài có tồn tại không?

Trong quyết định

• Quy mô hoặc mức đóng lệnh đã viết trước có bị đổi không?
• Có hành động nào nằm ngoài quy tắc không?
• Khi điều kiện thiếu, trader có đứng ngoài không?

Sau quyết định

• Kế hoạch và hành động có được ghi trước khi phán xét lãi/lỗ không?
• Đánh giá có dùng đủ cửa sổ đã khóa không?
• Dữ liệu thiếu có được giữ lại là không biết không?

Dừng nếu không có quy tắc trước, dữ liệu thiếu hoặc bạn đang chọn một lệnh để chứng minh bản thân. Chỉ kết luận đủ dữ liệu, lệch quy tắc hoặc không biết.

Ủy ban Giao dịch Hàng hóa Tương lai Mỹ (CFTC) khuyên xây dựng kế hoạch quản trị rủi ro và bám kế hoạch để giảm quyết định bị cảm xúc kéo đi; cơ quan này cũng nhắc không công nghệ nào dự báo tương lai một cách nhất quán (CFTC).

5. Bài tập 15 phút: chấm năm tình huống giả lập

a. Công cụ và cách làm

Dùng Google Sheets, LibreOffice Calc hoặc ứng dụng ghi chú. Không mở giao dịch mới.

1. Chép năm hàng giả lập bên dưới.
2. Chấm quy tắc, giới hạn, điều kiện đứng ngoài và đánh giá lại.
3. Giữ N/A khi một cột không áp dụng; giữ không biết khi thiếu dữ liệu.
4. Đếm ba loại kết luận.
5. Thêm một hàng giả lập và chọn đúng một hành vi cần sửa.

N/A nghĩa là không áp dụng. Không biết nghĩa là chưa đủ dữ liệu để chấm, không phải đạt hay không đạt.

b. Mẫu đối chiếu đã điền

Hình 3 — Bảng chấm cách làm, không dự báo trader sẽ thắng lệnh tiếp theo.

Kết quả giả lập: 3/5 quy trình ổn định, 1/5 lệch giới hạn và 1/5 thiếu dữ liệu. Đây là bảng chấm cách làm, không phải tỷ lệ thắng.

Dừng ở dữ liệu giả lập. Chưa dùng tiền thật để thử bảng chấm. Bài nhật ký tâm lý giao dịch sẽ hướng dẫn cách lưu đều.

6. Tổng kết và đường học tiếp

a. Năm ý chính

• Trader thắng và trader thua là mô tả kết quả trong một cửa sổ, không phải bản sắc.
• Khác biệt đáng đo nằm ở quy tắc trước, hành động trong và đánh giá sau quyết định.
• Giữ giới hạn là hành vi quan sát được; nó không bảo đảm lệnh tiếp theo thắng.
• Tỷ lệ lệnh thắng, một ảnh lãi/lỗ hoặc một chuỗi ngắn chưa đủ chấm quy trình.
• Bảng chấm phải giữ cả N/A và không biết, không xóa hàng cho đẹp kết quả.

b. Câu hỏi tự kiểm tra

• Vì sao một ảnh lãi/lỗ chưa đủ gọi ai đó là trader thắng?
• Ba giai đoạn dùng để so quy trình là gì?
• Bảng chấm 3/5, 1/5, 1/5 đang đo điều gì?

c. Gợi ý đáp án

Xem gợi ý câu 1

Ảnh chỉ cho biết kết quả được chọn, không cho biết quy tắc, rủi ro, chi phí hay toàn bộ mẫu. → xem mục 1.

Xem gợi ý câu 2

Ba giai đoạn là trước, trong và sau: viết quy tắc, giữ giới hạn rồi so kế hoạch với hành động. → xem mục 2.

Xem gợi ý câu 3

Nó đo cách làm trong năm tình huống giả lập, không dự báo tương lai. → xem mục 5.

d. Thuật ngữ cần nhớ

e. Nguồn tham khảo

• Lo, Repin & Steenbarger — Fear and Greed in Financial Markets, NBER/AER
• Ben-David, Birru & Prokopenya — Uninformative Feedback and Risk Taking, NBER
• Locke & Mann — Professional trader discipline and trade disposition, Journal of Financial Economics
• CFTC — Forex Frauds

Bài trước: Vì sao tâm lý quyết định kết quả Trading? #1. Bài tiếp theo: Hiểu về xác suất trong Trading #3.

Nội dung này phục vụ mục đích giáo dục, không phải lời khuyên đầu tư hoặc tín hiệu giao dịch. Mọi thị trường đều có rủi ro mất vốn.