Công cụ phái sinh là gì? #1

Nội dung này phục vụ mục đích giáo dục, không phải lời khuyên đầu tư hoặc tín hiệu giao dịch.

Trả lời ngắn: Công cụ phái sinh là hợp đồng có giá trị phụ thuộc vào một tài sản hoặc đại lượng tham chiếu, như cổ phiếu, chỉ số, hàng hóa hay lãi suất. Hợp đồng quy định ai có quyền, ai có nghĩa vụ, thời hạn và cách thanh toán; nó không phải chính tài sản cơ sở.

Đọc xong, bạn sẽ hiểu:

• Vì sao phải đọc hợp đồng trước khi nhìn giá trên màn hình.
• Forward, Futures, Options và Swaps khác nhau ở điểm nào.
• Cách điền một Thẻ hợp đồng sáu ô trước khi dùng tiền thật.

1. Công cụ phái sinh là gì, và nó không phải tài sản cơ sở

Nghe chữ “phái sinh”, nhiều người hình dung một món tài chính tự chạy trên màn hình giá. Thực tế, điểm bắt đầu lại là một hợp đồng. Hợp đồng ấy tham chiếu tới một thứ khác gọi là tài sản cơ sở: có thể là cổ phiếu, chỉ số, trái phiếu, hàng hóa, tiền tệ, lãi suất hoặc một đại lượng được hai bên chấp nhận.

Phiếu gửi đồ có ghi số chiếc vali, nhưng tờ phiếu không phải chiếc vali. Tương tự, hợp đồng tương lai trên một chỉ số không đồng nghĩa người giữ hợp đồng sở hữu từng cổ phiếu trong chỉ số. Ví dụ này chỉ giúp nhớ quan hệ tham chiếu.

Hãy lấy một ví dụ giả định. Hôm nay, nông dân A và xưởng B thỏa thuận rằng sau ba tháng, A giao 1.000 kg gạo loại A, còn B trả 25.000 đồng cho mỗi kg. Giá 25.000 đồng được chốt từ hôm nay, nhưng việc giao gạo và trả tiền diễn ra trong tương lai. Hai bên vừa tạo ra một hợp đồng có giá trị thay đổi khi giá gạo thị trường thay đổi.

Nếu ba tháng sau gạo ngoài thị trường là 27.000 đồng/kg, giá đã chốt có lợi về mặt giá cho B; nếu là 23.000 đồng/kg, quan hệ đảo chiều. Chênh lệch này chưa phải lãi/lỗ cuối cùng vì còn chi phí và khả năng thực hiện nghĩa vụ. Các số đều là dữ liệu học tập tự xây.

Trong hợp đồng, quyền là điều một bên được chọn làm theo điều khoản; nghĩa vụ là điều một bên phải làm khi điều kiện đã quy định xảy ra. Đáo hạn là mốc hợp đồng hết hiệu lực hoặc được hoàn tất theo cách đã thỏa thuận. Ba câu hỏi này quan trọng hơn nút Mua/Bán: ai có quyền, ai có nghĩa vụ, và nghĩa vụ tới hạn vào ngày nào?

“Công cụ phái sinh” là khái niệm rộng; “chứng khoán phái sinh” là thuật ngữ pháp lý trong phạm vi thị trường chứng khoán. Khoản 9 Điều 4 Luật Chứng khoán 2019 nêu quyền chọn, tương lai và kỳ hạn, cùng quyền/nghĩa vụ liên quan đến tiền hoặc tài sản cơ sở trong tương lai (Luật số 54/2019/QH14). Danh sách pháp lý này không có nghĩa khái niệm derivative rộng không có swaps.

Hình 1 — Giá của phái sinh đi từ một hợp đồng tham chiếu, không tự sinh ra độc lập.

2. Bản đồ bốn họ hợp đồng: Forward, Futures, Options và Swaps

Chưa cần thuộc công thức; hãy nhìn cách bốn họ hợp đồng sắp xếp quyền và nghĩa vụ.

a. Forward: chốt riêng điều khoản cho tương lai

Forward, hay hợp đồng kỳ hạn, là thỏa thuận riêng để giao dịch trong tương lai theo điều khoản chốt trước. Trong ví dụ gạo, A giao đúng loại và khối lượng; B trả đúng giá vào ngày đã định. Điều khoản riêng cũng kéo theo câu hỏi về khả năng bên còn lại thực hiện hợp đồng. Xem Hợp đồng Forward là gì? #2.

b. Futures: chuẩn hóa và có cơ chế thị trường tổ chức

Futures, hay hợp đồng tương lai, được chuẩn hóa về quy mô, kỳ hạn và quy tắc của thị trường tổ chức. Với nhiều futures hàng hóa tại Mỹ, tài khoản được điều chỉnh theo giá thị trường cuối ngày (CFTC – Basics of Futures Trading). Chi tiết không mặc nhiên giống nhau ở mọi quốc gia. Xem Hợp đồng Futures là gì? #3.

c. Options: quyền của người mua, nghĩa vụ của người bán

Options, hay hợp đồng quyền chọn, có cấu trúc bất đối xứng. Người mua trả premium để nhận quyền, không bị bắt buộc thực hiện; người bán nhận premium nhưng mang nghĩa vụ tương ứng. Investor.gov cảnh báo người mua có thể mất toàn bộ premium, còn một số người bán có mức rủi ro cao hơn (SEC Investor.gov).

Người mua Call có quyền mua ở giá đã định, nhưng người bán vẫn có nghĩa vụ. Xem Hợp đồng quyền chọn là gì? #4.

d. Swaps: đổi dòng tiền theo công thức

Swaps, hay hợp đồng hoán đổi, trao đổi dòng tiền theo công thức đã định. Ví dụ, một bên trả dòng tiền tính theo lãi cố định và nhận dòng tiền tính theo lãi thả nổi trên cùng giá trị tham chiếu; hai bên không nhất thiết đổi cả khoản vay. Xem Hợp đồng Swaps là gì? #5.

Hình 2 — Bốn họ hợp đồng khác nhau chủ yếu ở cách chuẩn hóa, phân bổ quyền và trao đổi nghĩa vụ.

Tên gọi chưa đủ: hai Futures vẫn có thể khác tài sản cơ sở, quy mô, đáo hạn và cách thanh toán. Bước kế tiếp là mở hợp đồng thành sáu ô.

3. Một hợp đồng phái sinh hoạt động qua sáu ô kiểm tra

Đọc hợp đồng bằng sáu ô. Còn ô mơ hồ thì khoan nhìn lời hay lỗ.

a. Tài sản cơ sở hoặc đại lượng tham chiếu

Hợp đồng tham chiếu thứ gì, đo theo nguồn nào? “Gạo” là chưa đủ nếu hợp đồng cần loại A; “chỉ số” là chưa đủ nếu chưa biết tên và cách xác định mức chỉ số.

b. Hai bên và quyền, nghĩa vụ

Ghi tên vai trò, không chỉ “bên A/bên B”. Với Forward gạo, nông dân giao hàng và xưởng trả tiền. Với option, người mua giữ quyền, người bán mang nghĩa vụ. Với swap, gọi rõ bên trả cố định và bên trả thả nổi.

c. Quy mô và giá trị danh nghĩa

Giá trị danh nghĩa (notional) là quy mô tham chiếu dùng để tính nghĩa vụ; nó không nhất thiết là số tiền trả ngay lúc mở hợp đồng. Với ví dụ gạo:

1.000 kg × 25.000đ/kg = 25.000.000đ

Con số 25 triệu đồng là quy mô giả định. Tài sản bảo đảm nhỏ hơn không làm quy mô ấy biến mất.

d. Giá, công thức và ngày đáo hạn

Forward có thể chốt một mức giá. Swap có thể dùng hai công thức dòng tiền. Option có giá thực hiện — mức giá ghi trong hợp đồng để thực hiện quyền — và premium. Hợp đồng cũng cần ngày đáo hạn hoặc lịch thanh toán.

e. Cách thanh toán

Thanh toán (settlement) là cách hoàn tất nghĩa vụ: chuyển giao tài sản hoặc chỉ trả chênh lệch bằng tiền. Đừng nhìn chữ “mua” rồi mặc định sẽ nhận tài sản.

Tách payoff khỏi P&L. Payoff là khoản do cấu trúc hợp đồng tạo ra; P&L còn tính premium, phí và chi phí liên quan. Payoff dương chưa chắc P&L dương.

Hình 3 — Sáu ô buộc ta xác định đúng thứ được tham chiếu, người phải làm gì và ngày thanh toán.

f. Thẻ hợp đồng rút gọn

Khi gặp sản phẩm mới, ghi một dòng cho mỗi câu:

1. Tham chiếu thứ gì?
2. Ai đứng ở hai phía?
3. Mỗi bên có quyền hay nghĩa vụ nào?
4. Quy mô và giá/công thức là bao nhiêu?
5. Khi nào đáo hạn?
6. Thanh toán bằng tiền hay chuyển giao?

Không trả lời đủ sáu câu thì thông tin chưa đủ để đánh giá.

4. Người ta dùng phái sinh để làm gì, và rủi ro nằm ở đâu

Cách dùng và điều khoản quyết định hợp đồng giảm rủi ro nào, tạo nghĩa vụ gì.

a. Phòng ngừa rủi ro không phải xóa rủi ro

Hedging là dùng một vị thế bù để giảm tác động của rủi ro giá đã có. “Vị thế” là quyền và nghĩa vụ tài chính đang nắm giữ. Nông dân có thể chốt trước một phần giá bán; hãng hàng không có thể giảm độ nhạy với giá nhiên liệu.

Hedging giống áo mưa: giảm tác động của mưa, không làm trời hết mưa. Sai khối lượng, lệch kỳ hạn hoặc lệch tài sản tham chiếu vẫn để lại rủi ro. Exposure là mức kết quả tài chính nhạy với một yếu tố; hedge chỉ nhắm vào phần đã chọn.

b. Nhận exposure và đầu cơ

Người không có rủi ro giá ban đầu vẫn có thể nhận exposure để tìm lợi nhuận từ biến động: đó là đầu cơ, không phải hedging. CFTC phân biệt hai vai trò và cảnh báo futures/options hàng hóa là hoạt động phức tạp, biến động, rủi ro (CFTC).

Cùng loại hợp đồng, hedger có exposure cần bù; speculator chủ động nhận exposure. Gọi mọi giao dịch phái sinh là “bảo hiểm” sẽ che mất khác biệt.

c. Ba nhầm lẫn dễ trả học phí

Nhầm 1: ký quỹ là giá mua hoặc mức lỗ tối đa. Ký quỹ chỉ bảo đảm nghĩa vụ. Đòn bẩy xuất hiện khi exposure lớn hơn vốn ban đầu, làm cả lãi lẫn lỗ nhạy hơn. Một số futures/options hàng hóa có thể gây lỗ hơn vốn ban đầu (CFTC).

Nhầm 2: option nào cũng có lỗ giới hạn. Người mua có thể mất premium; người bán mang nghĩa vụ và một số cấu trúc bán có rủi ro lớn hơn. OCC yêu cầu đọc tài liệu đặc điểm và rủi ro của options chuẩn hóa (OCC – Characteristics and Risks of Standardized Options).

Nhầm 3: hedging luôn làm kết quả tốt hơn. Hedge có chi phí và có thể lệch quy mô. Cần 100 đơn vị nhiên liệu nhưng bảo vệ 140 thì phần dư 40 tạo exposure mới.

d. Rủi ro hợp đồng không chỉ là đoán sai hướng

Ngoài giá, còn có rủi ro đối tác không thực hiện. Bù trừ (clearing) quản lý nghĩa vụ và thanh toán trong thị trường tổ chức, nhưng mức bảo vệ tùy sản phẩm. Còn có rủi ro thanh khoản khi khó đóng vị thế ở giá hợp lý; rủi ro vận hành khi quy trình hoặc dữ liệu sai; và rủi ro pháp lý khi điều khoản hay quy định không được hiểu đúng.

Hình 4 — Hedge chỉ giảm một exposure đã chọn; sai quy mô, sai kỳ hạn hoặc đòn bẩy vẫn có thể tạo rủi ro mới.

5. Checklist đọc hợp đồng và bài tập 15 phút

Đây là đoạn “bắt đầu từ đâu”. Không cần tài khoản môi giới. Dùng Google Sheets, LibreOffice Calc hoặc giấy bút, rồi làm đúng thứ tự sau:

1. Viết tên tài sản cơ sở và nguồn xác định giá.
2. Ghi rõ hai bên; tránh đại từ “bên kia”.
3. Tách quyền của từng bên khỏi nghĩa vụ của từng bên.
4. Tính giá trị danh nghĩa bằng quy mô nhân giá hoặc công thức phù hợp.
5. Ghi ngày đáo hạn và cách thanh toán.
6. Liệt kê premium, phí, ký quỹ hoặc collateral — tài sản bảo đảm — nếu có.
7. Viết một câu: “Hợp đồng này giảm exposure nào, tạo exposure nào?”

Dừng lại nếu thiếu điều khoản, chưa hiểu mức lỗ có thể phát sinh, không biết nguồn giá thanh toán, hoặc chỉ thấy lời quảng cáo mà không thấy tài liệu rủi ro.

Mẫu đối chiếu

Bài tập 10–15 phút

Chép bảng trên vào công cụ miễn phí. Đổi khối lượng từ 1.000 kg thành 800 kg và tự tính lại giá trị danh nghĩa: 800 × 25.000đ = 20.000.000đ. Sau đó tô đỏ ô ký quỹ/collateral vì dữ liệu đang thiếu. Viết kết luận mẫu:

Tôi xác định được tài sản, hai bên, giá, quy mô, ngày và cách giao. Tôi chưa biết tài sản bảo đảm hay cách xử lý khi một bên không thực hiện, nên chưa thể kết luận hợp đồng an toàn.

Kết quả đạt là nhận ra dữ liệu đã có, dữ liệu còn thiếu và điểm dừng. Chỉ dùng dữ liệu giả; chưa dùng tiền thật, chưa mở vị thế hay đặt lệnh.

6. Tổng kết: hiểu hợp đồng trước khi nhìn giá

Năm ý chính

• Công cụ phái sinh là hợp đồng tham chiếu tài sản hoặc đại lượng khác; nó không phải chính tài sản cơ sở.
• Forward, Futures, Options và Swaps phân bổ quyền, nghĩa vụ và cách chuẩn hóa khác nhau.
• Sáu ô phải đọc là tài sản cơ sở, hai bên, quyền/nghĩa vụ, quy mô/giá, đáo hạn và thanh toán.
• Hedging giảm một exposure đã chọn nhưng có thể lệch quy mô, kỳ hạn hoặc tài sản tham chiếu.
• Ký quỹ và premium không tự nói lên mức lỗ tối đa; phải đọc điều khoản và tài liệu rủi ro.

Câu hỏi tự kiểm tra

• Vì sao hợp đồng phái sinh không phải chính tài sản cơ sở?
• Điểm bất đối xứng quan trọng giữa người mua và người bán option là gì?
• Giá trị danh nghĩa khác khoản ký quỹ như thế nào?
• Khi nào checklist yêu cầu dừng lại?

Gợi ý đáp án

Xem gợi ý câu 1

Hợp đồng chỉ tham chiếu giá hoặc đại lượng của tài sản cơ sở và quy định quyền, nghĩa vụ riêng; nó không tự trao quyền sở hữu tài sản. Xem lại mục 1.

Xem gợi ý câu 2

Người mua option nhận quyền sau khi trả premium, còn người bán mang nghĩa vụ tương ứng nếu quyền được thực hiện và nghĩa vụ được phân bổ. Xem lại mục 2.

Xem gợi ý câu 3

Giá trị danh nghĩa đo quy mô tham chiếu; ký quỹ là tài sản bảo đảm và không mặc nhiên là mức lỗ tối đa. Xem lại mục 3.

Xem gợi ý câu 4

Dừng khi thiếu điều khoản, nguồn giá, cách thanh toán, mức rủi ro hoặc tài liệu chỉ nói lợi ích. Xem lại mục 5.

Thuật ngữ cần nhớ

Nguồn tham khảo

• Luật Chứng khoán số 54/2019/QH14 — định nghĩa pháp lý về chứng khoán phái sinh tại Việt Nam.
• CFTC — Basics of Futures Trading — người dùng futures, điều chỉnh giá trị tài khoản và cảnh báo rủi ro.
• SEC Investor.gov — An Introduction to Options — quyền của holder, nghĩa vụ của writer và rủi ro options.
• OCC — Characteristics and Risks of Standardized Options — tài liệu công bố đặc điểm và rủi ro options chuẩn hóa.

Điều hướng bài học

• Bài trước: chưa có — đây là bài mở đầu.
• Bài tiếp theo: Hợp đồng Forward là gì? #2.

Nội dung này phục vụ mục đích giáo dục, không phải lời khuyên đầu tư hoặc tín hiệu giao dịch. Mọi thị trường đều có rủi ro mất vốn.